اشاره؛
حوزههای علمیه در کنار رسالت آموزشی و تربیتی، از ظرفیتهای ارزشمند علمی و پژوهشی برخوردارند که در اندیشکدهها و پژوهشکدههای حوزوی به مسائل روز جامعه میپردازند. پرونده «سرمایههای حوزه» با هدف معرفی این مجموعهها، ظرفیتها، دستاوردها و نقش آنها در تولید علم و حل مسائل جامعه شکل گرفته است.
اولین گفتوگویی این پرونده را با مدیریت اندیشکده مستعدان، حجت الاسلام میثم رستمی و معاون روابط عمومی و رسانه اندیشکده مستعدان، حجت الاسلام یاسین نورآهان به بررسی فلسفه شکلگیری، فعالیتهای پژوهشی و آموزشی، کارگروههای تخصصی، تعامل با نهادهای علمی و اجرایی و چالشهای پیشروی این مجموعه میپردازیم؛ متن این گفتوگو تقدیم شما فرهیختگان میشود.
۱۰ محور اصلی این گفتوگو:
۱. فلسفه شکلگیری اندیشکده مستعدان برای پیوند میان دانش حوزوی و مسائل واقعی جامعه
۲. بررسی مسائل نوپدید فقهی و تولید پاسخهای علمی برای نیازهای روز جامعه
۳. فعالیت کارگروههای تخصصی اندیشکده در حوزه اقتصاد، پزشکی، تقنین، رسانه، امنیت و ...
۴. توسعه پژوهشهای مسئلهمحور با همکاری نهادهای حوزوی، دانشگاهی، اجرایی و سیاستگذاری کشور
۵. سازوکار جذب نخبگان حوزوی و آموزش تکمیلی علوم انسانی در کنار فقه
۶. تولید و انتشار مقالات علمی و تبدیل پژوهشهای اندیشکده به آثار کاربردی
۷. برگزاری کرسیهای علمی و نشستهای تخصصی برای تبیین و بررسی مسائل جامعه
۸. تلاش برای پیوند فعالیتهای علمی اندیشکده با رسانه و دغدغههای عمومی جامعه
۹. راهاندازی مجموعههای رسانه تبلیغی از جمله پادکست گعده برای ارائه دستاوردهای پژوهشی و پاسخگویی به نیازهای جامعه
۱۰. چالشهای مدیریتی، مالی و حقوقی اندیشکدهها و ضرورت حمایت ساختاری حوزه از آنها
بسمالله الرحمن الرحیم در خدمت حجتالاسلام میثم رستمی، مدیر اندیشکده مستعدان، و حجتالاسلام یاسین نورآهان، معاون روابط عمومی و رسانه اندیشکده مستعدان هستیم.
در طرح جدیدی که خبرگزاری حوزه در پیش دارد، قرار است به معرفی اندیشکدهها و مجموعههای حوزوی پرداخته شود. امیدواریم این گفتوگوها بتواند برای مخاطبان حوزوی و حوزههای علمیه برکاتی به همراه داشته باشد.
* لطفاً دربارهی اندیشکده مستعدان و فلسفه شکلگیری آن توضیح بفرمایید.
حجتالاسلام رستمی:
بسمالله الرحمن الرحیم. اندیشکده مستعدان با هدف پر کردن یک خلأ شکل گرفت. ما با یکسری طلبههای باانگیزه، مستعد و اهل درس مواجه هستیم که بعد از مدتی طی کردن مسیر فقه و اصول، احساس میکنند آنچه در فقه و اصول آموختهاند، آنگونه که باید، پاسخگوی فضای جامعه و مشکلاتی که در کف میدان وجود دارد، نیست.
وقتی طلبهها با این مسائل و مشکلات در کف میدان مواجه میشوند، معمولاً به دو دسته تقسیم میشوند. عدهای به دنبال حل این مشکلات میروند و بهطور کامل وارد فضای اجرایی میشوند؛ یعنی طلبههایی میشوند که مثلاً امروز سیاستمدار، مجری یا در دولت و نهادهای اجرایی مشغول فعالیت هستند، اما در این مسیر، بهتدریج از فضای علمی فاصله میگیرند.
در مقابل، یکسری طلبهها هم هستند که میگویند: «آقا، ما به این مشکلات کاری نداریم» و در همان فضای علمی خودشان باقی میمانند.
اندیشکده مستعدان با این هدف تأسیس شد که میان این دو مسیر، یعنی علم و میدان، پیوند برقرار کند؛ به این معنا که طلبههایی که در فضای علمی هستند و در مسیر اجتهاد مرسوم فقهی و سنتی حرکت میکنند، بهتدریج ابزارهای لازم برای حل مسائل کف میدان را نیز به دست بیاورند. در این صورت، میتوانند از همان مسیر اجتهادی خودشان، بدون اینکه از آن فاصله بگیرند، برای حل مسائلی که با فضای حوزه، فضای دین و حوزههایی که دین باید درباره آنها نظر بدهد، مانند حکمرانی دینی، استفاده کنند و در این عرصهها ورود داشته باشند.
این، فلسفه شکلگیری اندیشکده مستعدان است. ما در این پنج سال نیز تلاش کردیم در همین مسیر حرکت کنیم؛ یعنی در کنار فقه و اصول سنتی، علوم انسانی موردنیاز را نیز بهتدریج توسط اساتید به اعضای اندیشکده آموزش دهیم و در اختیار آنها قرار دهیم تا بتوانند، البته در یک بازه زمانی بیستساله، انشاءالله منشأ اثر و ثمر باشند.
* از چه سالی مؤسسه تأسیس شد؟
حجتالاسلام رستمی:
تقریباً اجرای آن از سال ۱۴۰۰ آغاز شد. البته پیش از آن، مقدماتی وجود داشت و جلساتی برگزار میشد تا آییننامه اولیه شکل بگیرد. در مجموع، میتوان گفت اندیشکده مستعدان تقریباً از سال ۱۴۰۰ پا به عرصه وجود گذاشت.
موضوعاتی که در این مؤسسه مورد بررسی قرار میگیرد، بیشتر در چه حوزههایی است؟ آیا موضوعات علمی و فکری بررسی میشود؟ اگر ممکن است توضیحاتی درباره موضوعات و محورهای فعالیت اندیشکده بفرمایید.
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
بله. ما در اندیشکده، اساتیدی داریم که از اساتید سطوح عالی حوزه هستند و همچنین از اساتید دانشگاه نیز در مجموعه استفاده میکنیم. تولیت اندیشکده نیز حجتالاسلام والمسلمین میرهاشم حسینی هستند که مجموعه را راهبری میکنند، چشماندازهای کلان را در اختیار ما قرار میدهند و از فعالیتهای اندیشکده حمایت میکنند.
ما متناسب با نیازهایی که شناسایی شده، کارگروههای مختلفی در اندیشکده تشکیل دادهایم. یکی از این کارگروهها، فقه اقتصاد است. در این کارگروه، مسائل اقتصادی اثرگذار مورد بررسی قرار میگیرد. برای مثال، یکی از مباحثی که در دهه اخیر بسیار برجسته شده، بحث نقدینگی و خلق نقدینگی است؛ از جمله اینکه حکم شرعی انواع خلق نقدینگی چیست و بانکها باید چگونه فعالیت کنند.
در اندیشکده در این زمینه به سمت بررسی موضوعشناسی و مباحث تخصصی رفتیم و با برخی مراکز و مؤسسات ارتباط گرفتیم. این مباحث به طلبهها و اساتید مجموعه منتقل شد و آنها کارهای پژوهشی را انجام دادند. در نهایت نیز خروجی این پژوهشها، بسته به موضوع، در قالب نشست، کرسی آزاداندیشی، مقاله یا ارائه به نهادهای مختلف ارائه شده است.
همین کار را در فقه پزشکی نیز انجام دادیم. یکی از مسائلی که در این حوزه مطرح بود، بحث تغییر جنسیت بود. چند سالی هم به دلیل اینکه این موضوع رسانهای شد و برخی هنرمندان وارد این فضا شدند، بحث داغی بود. در همین راستا، کارگروهی تشکیل شد و چندین ماه روی ابعاد روایی، فقهی و معارفی این مسئله کار کرد و در نهایت، نتایج آن به سازمان پزشکی قانونی ارائه شد.
حجتالاسلام نورآهان:
در کنار کارگروه اقتصاد و کارگروه پزشکی، کارگروههای دیگری هم داریم. یکی از آنها فقه تقنین است. در این کارگروه نیز مسائل فقهی و حقوقی مختلفی بررسی شده است؛ برای مثال، موضوع «تعدیل اقساط مهریه در شرایط نوسانات شدید بازار طلا و سکه» که هم میتوان آن را از منظر اقتصادی بررسی کرد و هم دارای ابعاد حقوقی و تقنینی است.
یا مثلاً بحث محاربه و قیود محاربه که دو، سه سال پیش بسیار مورد توجه قرار گرفت و اکنون نیز دوباره مطرح شده است. ما متناسب با موضوعاتی که در جامعه پیش میآید و با توجه به اینکه رسالت اندیشکدهها نیز پرداختن به همین مسائل است، تلاش میکنیم کارگروههای مختلف خودمان را فعال کنیم.
پژوهشگران ما نیز زیر نظر اساتیدی که در آن زمینه تخصص دارند، فعالیت میکنند. برای مثال، مسئول کارگروه فقه اقتصاد، خود حجتالاسلام والمسلمین رستمی هستند که از دانشگاه دکترای اقتصاد دارند. مسئول فقه تحریم نیز حجتالاسلام گرامیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه قم در رشته فقه و حقوق، هستند.
در فقه رسانه نیز موضوعاتی را دنبال کردهایم؛ از جمله بحث مالکیت دادهها و اطلاعات. این موضوع برای مرکز تحقیقات مجلس نیز بسیار مهم بوده و همچنان درگیر آن هستند. این پرونده هنوز از نظر تقنینی، فقهی و قانونی به نتیجه نهایی نرسیده و همچنان باز است.
مرکز تحقیقات مجلس از ما درخواست کرده بود که نتایج تحقیقاتمان را در این زمینه ارائه کنیم. البته برخی نهادهای حوزوی نیز در این زمینه کارهایی انجام دادهاند و ما هم یک کار مفصل در این موضوع انجام دادیم. تقریباً یک سال، کارگروه فقه رسانه ما روی موضوع مالکیت دادهها و اطلاعات، حریم خصوصی و مباحث مرتبط با فقه رسانه فعالیت کرد.
در فقه اطلاعات و امنیت نیز موضوع «حکم اعدام محکومان جاسوسی» را بررسی کردیم که این موضوع همچنان بهروز است و گاهی مراکز قانونی و قضایی به چنین مباحثی نیاز پیدا میکنند.
در فقه تربیت نیز مسئله «تزاحم ولایت مادر با پدر» را داشتیم که در قالب یک کارگروه مورد بررسی قرار گرفت.
تمام این فعالیتها توسط یک تیم پژوهشی انجام میشود که اعضای آن، طلبههای درس خارج هستند و زیر نظر یک استاد سطوح عالی که احیاناً تخصص دانشگاهی نیز دارد، فعالیت میکنند.
اینها بخشی از کارگروههایی است که تاکنون در اندیشکده فعالیت داشتهاند. البته متناسب با مسائل و نیازهای روز، کارهای پژوهشی دیگری هم انجام دادهایم. برای مثال، در مقطعی وزارت ورزش پروژهای به ما واگذار کرد که درباره دیدگاه امامین انقلاب نسبت به ورزش و مبانی دینی این حوزه بررسیهایی انجام دهیم. دوستان در این زمینه کار کردند و خروجی آن را ارائه دادند.
یا در موضوع فقه جنگ، با یک نظام مسائل مواجه هستیم که بخشی از مسائل آن تاکنون بررسی نشده، بخشی بررسی شده اما نیاز به بهروزرسانی دارد. دوستان در این زمینه نیز در حال فعالیت هستند.
در حوزه اقتصاد نیز با نهادهایی که در این زمینه فعالیت دارند، ارتباط داریم. از جمله با دفتر رهبر شهید. آنها نیاز زیادی دارند که برخی مبانی اسلامی و نظریات حضرت آقا برای مردم تبیین شود. گاهی انحرافاتی دیده شده که باید اصلاح شود و گاهی نیز در برخی زمینهها کمکاریهایی صورت گرفته که نیاز به تبیین دارد. آنها از ما درخواست کردند و کارگروه فقه اقتصاد ما نیز فعالیت خود را در این زمینه دنبال میکند.
در کنار این کارگروهها، ما حدود سی کرسی علمی نیز برگزار کردهایم. این کرسیها در واقع بخشی از نتایج کار کارگروهها و تحقیقات ما هستند. همانطور که عرض کردم، بعضی از این تحقیقات به درخواست نهادهای اجرایی یا علمی انجام شده است.
برای مثال، موضوع قیمتگذاری خودروها و قراردادهایی که در پیشفروش خودروها منعقد میشود، به درخواست مرکز تحقیقات مجلس بررسی شد و همانجا نیز ارائه و کرسی علمی آن برگزار شد.
بخشی از خروجیهای علمی ما نیز در قالب مقاله منتشر میشود و در نشریات مختلف و معتبر به چاپ میرسد. بخشی دیگر نیز در قالب کرسیهای علمی ـ پژوهشی یا کرسیهای علمی ـ ترویجی برگزار میشود.
در این زمینه با دو نهاد همکاری داریم. یکی شورای عالی انقلاب فرهنگی است که از طریق دانشگاهها با آن ارتباط داریم. در این فرایند، آنها موضوع را بررسی و داوری میکنند و پس از تأییدیه اولیه و ثانویه، مجوز لازم را صادر میکنند.
نهاد دیگر نیز کمیته کرسیهای آزاداندیشی حوزه است که آنجا هم نهادی مرتبط با همین موضوع وجود دارد. البته کمیته کرسیهای آزاداندیشی نیز زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی فعالیت میکند؛ تفاوت در این است که این بخش مقداری حوزویتر است، در حالی که آن بخش که عرض کردم، دانشگاهیتر است. ما با هر دو مجموعه ارتباط داریم و خروجی تحقیقاتمان در این دو قالب ارائه و برگزار میشود.
همانطور که عرض کردم، حدود سی کرسی علمی برگزار کردهایم. برخی از آنها عمومی بوده و بسیاری از آنها نیز در بستر فضای مجازی برگزار شده است. در این برنامهها از اساتید، حقوقدانان و افراد دارای تخصصهای مختلف دعوت کردیم و بعضی از این مباحث برای آنها جذاب بوده است.
البته برخی کرسیها نیز متناسب با موضوع، بهصورت خصوصی برگزار شدهاند. بعضی از آنها نیز در سایت ما منتشر شده و محتوای برخی جلسات را فعلاً نگه داشتهایم تا در زمان مناسب منتشر کنیم.
اینها مربوط به فعالیت کارگروههای فقهی ما بود. البته کارهای دیگری نیز داریم که عرض خواهم کرد.
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
نکتهای که من میخواهم تکمیل کنم این است که ما تلاش کردهایم با نهادهای مختلف ارتباط بگیریم و در زمینههای علمی و پژوهشی با آنها همافزایی داشته باشیم. برای مثال، در زمینه نظام مسائل، بسیاری از اوقات مرکز تحقیقات بهتر از ما میداند که چه مسئلهای نیاز به کار دارد. همانطور که درباره پزشکی قانونی نیز عرض کردیم، یا مثلاً در بحث مالکیت دادهها و اطلاعات، با مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) همافزایی داشتیم.
در این زمینه، کلاسهای آموزشی و مباحثه برگزار کردیم و تلاش کردیم فرایند بهگونهای باشد که فعالیتها صرفاً محدود به خود اندیشکده نباشد. با دانشگاه قم نیز ارتباط خوبی داریم و همکاریهای علمی مختلفی با یکدیگر انجام میدهیم. تلاش ما این است که این ارتباطات را روزبهروز توسعه دهیم و بتوانیم از نظرات و نظام مسائل سایر نهادها نیز استفاده کنیم.
* در مورد گزینش پژوهشگران و پذیرش اعضا و همچنین سازوکار آموزشی اندیشکده توضیح میفرمایید؟ آیا پژوهشگران از میان طلاب هستند یا دانشجویان هم میتوانند در مجموعه حضور داشته باشند؟ اگر عمدتاً طلاب هستند، چه مسیری را باید طی کنند و چه رزومهای باید داشته باشند؟
حجتالاسلام والمسلمین رستمی: ما در حال حاضر با یک مشکل جدی مواجه هستیم و آن هم مسئله بودجه و مکان است. البته این مشکلی است که خیلی از مجموعهها با آن مواجه هستند و واقعاً برای همه وجود دارد. ما حتی از نظر امکانات، در شرایطی پایینتر از حد معمول قرار داریم. برای مثال، الان اگر بخواهیم جلسهای برگزار کنیم، باید با این مؤسسه، آن حوزه یا آن نهاد تماس بگیریم و درخواست کنیم مکانی در اختیارمان قرار دهند. جلساتمان را بهصورت چرخشی برگزار میکنیم و حتی یک اتاق جلسه اختصاصی برای اندیشکده نداریم.
از طرف دیگر، دوستانی که وارد مجموعه شدهاند، بهصورت جهادی فعالیت میکنند. البته بخشی از فعالیتهایی که انجام میدهند، در قالب قراردادهای علمی است که برای آنها منعقد میشود و از این طریق بودجهای نیز برای انجام کارها تأمین میشود، اما اینکه یک بودجه ثابت و مستقل داشته باشیم، فعلاً وجود ندارد و دوستان ما بهصورت جهادی فعالیت میکنند.
با توجه به این شرایط، فعلاً گزینش اعضای اندیشکده از میان فارغالتحصیلان دو حوزه از استان تهران انجام میشود؛ بهخصوص حوزه آیتالله حقشناس. دوستانی که از حوزه آیتالله حقشناس و حوزه آیتالله مجتهدی هستند، بیشتر مورد توجه ما قرار دارند و از میان آنها افراد مستعد و برتر را انتخاب میکنیم. فعالیتهای پژوهشی، کارگروهها و کلاسها نیز فعلاً برای همین افراد برگزار میشود.
انشاءالله اگر بتوانیم مستقر شویم، مکان مناسبی پیدا کنیم و امکان حمایت بیشتری از طلاب داشته باشیم، این کار را در سطح گستردهتری ادامه خواهیم داد. فعلاً بنای ما بر همین است.
حجتالاسلام نورآهان:
من نکتهای را در تکمیل فرمایش حاجآقا عرض کنم. ما حتی برای جلسات عمومی که گاهی برگزار میکنیم، اگر مکان مناسبی پیدا نشود، امکان دعوت از افراد برای حضور در جلسه را هم نداریم. بعضی وقتها دوستانی از دانشگاه یا حوزه برای یک جلسه خواستهاند در برنامه ما شرکت کنند، اما به دلیل محدودیت فضا، مجبور شدهاند بیرون جلسه بنشینند و حتی فضای مناسبی برای حضور آنها وجود نداشته است.
البته در جلساتی که فضای مناسبی داشتهایم، فعالیتهای مشترک خوبی انجام شده است. در کنار کارهای پژوهشی، ما یکسری دورههای آموزشی نیز داریم. این دورهها بیشتر با همکاری نهادهای علمی برگزار میشود. بهطور کلی، کارهای پژوهشی ما بیشتر به نیاز نهادهای اجرایی مربوط میشود؛ یعنی آنها به خروجی پژوهشی نیاز دارند، اما در بخش آموزشی، بیشتر نهادهای آموزشی، دانشگاهی یا حوزوی از ما درخواست میکنند که دورههایی را برای آنها برگزار کنیم.
برای مثال، با دانشگاه قم یک دوره با عنوان «سفر در جهان علوم انسانی اسلامی» برگزار کردیم. برای این دوره فراخوان عمومی دادیم و در ده جلسه، هم دانشجویان و هم طلاب، و هم خواهران و هم برادران، در آن شرکت کردند؛ چون فضای دوره گسترده بود. این دوره سال گذشته برگزار شد و در پایان نیز توانستیم از طرف دانشگاه قم به شرکتکنندگان گواهی رسمی ارائه کنیم. این جلسه عمومی بود و محدودیتی برای حضور افراد نداشت.
گاهی نیز برای حوزههای مختلف، متناسب با سطح علمی آنها، دورههای تخصصی برگزار میکنیم. برای مثال، دوره «پویش دانایی» را برگزار کردیم. این دوره بر اساس تجربهای که از ارتباط با نهادهای اجرایی داشتیم، شکل گرفت.
ما در این ارتباطات به یکسری مباحث رسیدیم که دامنه کاربرد بسیار گستردهای در مسائل مختلف فقهی دارند. برای مثال، برخی از دوستان ما روی موضوع بازیهای رایانهای کار کرده بودند، برخی در حوزه فقه اقتصاد فعالیت کرده بودند و بعضی از دوستان حتی در درس خارج این موضوعات شرکت کرده بودند.
برای مثال، در زمینه بازیهای رایانهای، آقای خادمیکوشا که در این زمینه درس خارج دارند، تشریف آوردند و مباحث خودشان را مطرح کردند. بعضی از دوستان نیز ارتباط بیشتری با آن مجموعه پیدا کردند و برای آشنایی تخصصیتر، در درس خارج ایشان شرکت کردند.
ما در این زمینه، مقداری کار فقهی و موضوعشناسی انجام دادیم و به چند سرفصل مهم رسیدیم. همین کار را در زمینههای مختلف دیگر نیز دنبال کردیم. برای مثال، در موضوعاتی که در مرکز تحقیقات مطرح بود، مانند مالکیت پسماند و مالکیت دادهها، مباحثی همچون حیازت و اعراض مطرح میشود که از نقاط عطف این ریزموضوعات هستند.
ما این موضوعات را از یکدیگر تفکیک کردیم و در قالب دوره «پویش دانایی» برای حوزه علمیه آیتالله مجتهدی برگزار کردیم. در این دوره، مباحث فقهی را با توجه به رویکرد عملی آنها بازنگری میکردیم؛ یعنی نظرات مختلف، نظر تحقیقی و ثمرهای را که این مباحث در کارهای عملی دارند، مورد بررسی قرار میدادیم. استقبال بسیار خوبی هم از این دوره صورت گرفت.
این دورهها گاهی بهصورت کارگاههای دو یا چهار ساعته برگزار میشد و طلاب حدود چهار تا پنج ماه در موضوعات مختلف شرکت میکردند.
حدود یک ماه پیش نیز با معاون پژوهش استان تهران جلسهای داشتیم. آنها نیز استقبال زیادی کردند تا بتوانیم این کار را هم برای نخبگان تهران و هم برای حوزههای مختلفی که استعدادهای خوبی دارند، گسترش دهیم؛ یعنی فعالیتها محدود به حوزه علمیه آیتالله مجتهدی و حوزه علمیه آیتالله حقشناس نباشد و بتوانیم آن را عمومیتر کنیم.
بنابراین، شاید به معنای دقیق کلمه عضوگیری نداشته باشیم، اما امکان چنین همکاریهایی را داریم.
برای حوزه علمیه آیتالله حقشناس نیز با توجه به درخواستی که داشتند، دوره «گام تحول» را برگزار کردیم. در این دوره، مباحثی درباره علوم انسانی و عناوینی از این حوزه مطرح شد که میتوانست آغازی برای شروع مطالعات در این زمینه باشد.
حوزه علمیه آیتالله حقشناس در سطح یک است و خوب است طلاب در کنار دروسی که میخوانند و مباحثی که در حوزه دنبال میکنند، با علوم روز و علوم انسانی جدید نیز آشنایی پیدا کنند و میان مباحث حوزوی و علوم انسانی جدید، پلی برقرار شود.
در این دوره از اساتیدی که در این زمینهها تخصص داشتند، استفاده کردیم. خود حاجآقای رستمی در فقه اقتصاد تخصص دارند. برخی دیگر از دوستان نیز در حوزه فقه و حقوق، کارشناسی ارشد یا دکتری دارند، برخی در فقه علوم و برخی نیز در علوم سیاسی تخصص دارند.
البته تمام این دوستانی که عرض میکنم، در کنار تخصص دانشگاهی، در زمینه فقه نیز فعالیت دارند؛ چون یا استاد سطوح عالی هستند یا سه، چهار سال سابقه درس خارج دارند.
اساتیدی که انتخاب میکنیم نیز متناسب با سطح علمی مخاطبان انتخاب میشوند. برای مثال، وقتی در دانشگاه قم دورهای برگزار میکنیم، خود حاجآقای رستمی تشریف میبرند و سطح علمی دوره بالاتر است. اما زمانی که برای طلاب سطح یک دوره برگزار میکنیم، یک طلبهای که چهار، پنج سال درس خارج خوانده و با علوم انسانی آشنایی دارد، میتواند برای تدریس آن دوره مناسب باشد.
در دوره «گام تحول» نیز مباحثی مانند روانشناسی، جامعهشناسی، فقه اقتصاد، علوم سیاسی و الهیات را برگزار کردیم که بازخورد بسیار خوبی داشت.
از حوزه علمیه آیتالله حقشناس نیز استقبال خوبی صورت گرفت و اتفاقاً معاون پژوهش استان تهران درخواست کردند که این دوره را یک بار دیگر برای نخبگان تهران و حوزههای دیگر برگزار کنیم.
اینها بخشی از دورههای آموزشی عمومی بود که برگزار کردیم.
البته خودمان نیز دورههای آموزشی داخلی داریم. این دورهها برای ارتقای علمی اعضای مجموعه برگزار میشود. همانطور که فرمودید، درباره فرایند جذب و پذیرش باید عرض کنم که افرادی که در حال حاضر عضو مجموعه هستند، حتماً باید یک رزومه علمی داشته باشند.
برای مثال، یا باید عضو نخبگان باشند، یا مقاله چاپشده داشته باشند و معدل آنها نیز بررسی میشود. نتیجه این فرایند هم این است که افرادی که اکنون در مجموعه حضور دارند، همگی در مؤسسات خوب، مشغول تحصیل فقه و اصول هستند. اگر این شرایط وجود نداشته باشد، عملاً امکان راهیابی به مجموعه را نخواهند داشت.
اساتید ما نیز سازوکار مشخصی دارند. یک هیئت علمی داریم که متشکل از حجتالاسلام والمسلمین میرهاشم حسینی، حجتالاسلام گرامیپور ـ که عرض کردم عضو هیئت علمی دانشگاه قم و استاد درس خارج حوزه علمیه هستند ـ حجتالاسلام والمسلمین رستمی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و دارای دکترای اقتصاد از دانشگاه علامه، آقای دهبان، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، حجتالاسلام رمضانپور، استاد سطوح عالی قم، و حجتالاسلام قیصری، از دیگر اساتید سطوح عالی قم، هستند. ممکن است اسم برخی از عزیزان را از قلم انداخته باشم.
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
یک سازوکار دیگر هم وجود دارد که بیشتر بر اساس شناخت و شناسایی افراد است. برای استفاده از اساتید، معمولاً از طریق شناختی که داریم اقدام میکنیم. برای مثال، حاج آقای نورآهان در مؤسسات مختلف حضور دارند و چهار، پنج استاد را میشناسند. استادی که بتوانیم با ایشان ارتباط بگیریم و برای مجموعه وقت بگذارند، شناسایی و دعوت میکنیم. بنابراین، فرایند شناسایی اساتید حالت بروکراتیک و پیچیدهای ندارد.
حجتالاسلام نورآهان:
یعنی از طریق همین هیئت علمی و شناختی که اعضای آن از اساتید دارند، یک بررسی اجمالی انجام میشود. برای مثال، من فردی را به عنوان عضو هیئت علمی معرفی میکنم و میگویم حاجآقا، مثلاً فلان استاد را پیشنهاد میکنم. آنها نیز بر اساس شناختی که دارند، فرد را تأیید یا رد میکنند. ممکن است بگویند: «ما ایشان را میشناسیم، اما آمادگی شرکت در جلسات ما را ندارند.»
اما هیئت علمی اصلی ما که فعالیت علمی اندیشکده زیر نظر آنها انجام میشود، همان اساتیدی هستند که نام بردم و کارهایی که در اندیشکده انجام میشود، زیر نظر این اساتید مورد بررسی قرار میگیرد.
ما در مجموع دو دسته استاد داریم؛ یک دسته اساتیدی که بهصورت دائم با آنها همکاری داریم و از آنها به عنوان هیئت علمی بهره میبریم و همان اسامی هستند که عرض کردم. یک دسته هم اساتید چرخشی هستند.
برای مثال، ممکن است برای یک دوره که یک کارگروه سهماهه است، استادی را دعوت کنیم که به مدت سه ماه با دوستان ما کار کند. مثلاً استاد احسنی را برای سه ماه درباره موضوع مالکیت زمین دعوت کردیم. همچنین از اساتیدی مانند حاجآقای غیبی و حاجآقای حیدریفطرت استفاده کردهایم. اینها اساتید چرخشی ما هستند. با برخی اساتید دیگر مانند حاجآقای حسینی شیرازی نیز از همین طریق ارتباط و همکاری داشتهایم.
یک کار دیگری هم که الان به خاطرم آمد، این است که گاهی کتابهای روز را که از طیفهای مختلف یا در فضای علمی حوزه مطرح میشوند و به عنوان آثار اثرگذار شناخته میشوند، بررسی میکنیم و به نقد و چالش میکشیم. البته ممکن است موضوع، کتاب نباشد و یک دیدگاه یا مطلبی باشد که در فضای مجازی مطرح شده و دامنه رسانهای پیدا کرده است.
برای مثال، درباره کتاب حاجآقای حسینی شیرازی در زمینه اعتبارسنجی احادیث، ما این کتاب را آوردیم و یک دوره برای نقد و بررسی آن برگزار کردیم.
همانطور که عرض کردم، برای تقویت علمی اعضای خودمان نیاز داریم که دوستان، در کنار اینکه در مؤسسات خوب علوم مرسوم حوزوی را میخوانند، برخی کمبودها و کاستیهای موجود در روند معمول تحصیلشان را نیز جبران کنند. ما این بخش را با دورههایی که برگزار میکنیم، تکمیل میکنیم.
بخشی از این دورهها مربوط به علوم حوزوی است؛ مانند مباحث رجالی که شاید کمتر در حوزه به آن پرداخته شود، یا برخی مباحث اصولی که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، اما در عین حال کاربرد زیادی دارد و لازم است. همچنین مباحثی در فقه داریم که از همین جنس است و آنها را در دورههای آموزشی دنبال میکنیم.
بخش دیگری نیز مربوط به علوم انسانی است که ممکن است اساساً در روند معمول تحصیل حوزوی مطرح نشده باشد.
در همین موضوع کتاب آقای حسینی شیرازی، یک دوره سه، چهارماهه برگزار شد. اساتید خوبی مانند حاجآقای دهبان، حاجآقای غیبی و حاجآقای حیدریفطرت که در زمینه مباحث رجالی شناختهشده هستند، تشریف آوردند و کارگروههای مختلفی شکل گرفت و یک بررسی انجام شد.
البته درباره این کتاب شاید بهتر باشد از تعبیر «نقد» استفاده نکنیم؛ کتاب اثر ارزشمندی بود و بیشتر از آن استفاده کردیم و نکات تکمیلی که به ذهنمان میرسید، مطرح شد. این مطالب به دست خود آقای حسینی شیرازی نیز رسید و ایشان لطف داشتند و استقبال کردند. در مجموع، دوره خوبی برگزار شد.
یک کار دیگر نیز در زمینه ولایت فقیه انجام دادیم. حدود دو، سه سال پیش، فردی در فضای مجازی شروع به طرح مباحثی درباره ولایت فقیه کرد و مجموعهای از مباحث طولانی را که به ظاهر علمی بود، مطرح کرد و برخی مبانی ولایت فقیه را به چالش کشید.
ما بدون اینکه بخواهیم مستقیماً با آن فرد کاری داشته باشیم، ابتدا خودمان یک بازخوانی از نظریه ولایت فقیه انجام دادیم؛ یعنی ادله نقلی و عقلی و برخی مباحث مرتبط با آن را بررسی کردیم. بخشی از این مباحث نیز در قالب مقاله یا کرسیهای علمی منتشر شد و اتفاقاً استقبال خوبی هم از آنها صورت گرفت.
در جاهایی که به این مباحث نیاز داشتند، از جمله دفتر رهبری یا مجموعههایی که نیازمند مباحث مربوط به ولایت فقیه بودند، این مطالب مورد استفاده قرار گرفت. اکنون نیز که ثمرات پژوهشی این کار مشخص شده، داریم آنها را در قالبهای مختلف منتشر میکنیم.
یکی از این قالبها، پادکست «گعده» است. ما تلاش میکنیم نتایج پژوهشهای خودمان را در این قالب ارائه کنیم. همانطور که آنها از طریق رسانه وارد این بحث شدند، ما نیز بدون اینکه به شخص ارائهدهنده نظریه یا ناقد آن نظریه کاری داشته باشیم، اصل بحث، ادله و مبانی را بازخوانی میکنیم. البته ناظر به شبهاتی که مطرح شده نیز هستیم و تلاش میکنیم پاسخ آنها را هم در ضمن بحث ارائه کنیم.
این کار، کار پربرکتی بود. دوستان حدود دو، سه سال درگیر آن بودند. بخشی از کمبودها را خودمان احساس میکردیم و نیاز داشتیم اطلاعاتمان را در این زمینه افزایش دهیم و برخی مباحث نیز برای ما روشن بود، اما چون در فضای مجازی مطرح شده بود، نیاز داشتیم آنها را بهصورت دقیق بررسی کنیم. دوستان الحمدلله این کار را نیز به ثمر رساندند.
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
در این زمینه چند نشست و جلسه نیز با حضور اساتید بنام برگزار شد. از مباحث اساتید برجسته در زمینه ولایت فقیه و همچنین دیدگاههای رهبر انقلاب و امام استفاده کردیم.
برای مثال، حاجآقای صلح میرزایی از مجلس خبرگان مباحثی را ارائه کردند. همچنین از اساتید دیگری مانند حاجآقای دهبان و حاجآقای ایزدی دعوت کردیم که تشریف آوردند و در یکی از جلسات، بحث بسیار خوبی را ارائه کردند.
* در مورد تألیفات و آثار پژوهشی که حاصل فعالیتهای مجموعه اندیشکده مستعدان است، توضیح میفرمایید؟
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
دوستانی که این فعالیتهای پژوهشی را انجام میدادند، ما نیز آنها را تأیید، تشویق و پیگیری میکردیم که نتایج پژوهشهایشان را در قالب مقاله یا آثار علمی منتشر کنند.
اکنون بخشی از خروجیهای پژوهشی اندیشکده به مقالات علمی ـ پژوهشی تبدیل شده است. برای مثال، در بحث مالکیت دادهها، یکی از طلاب همین موضوع را به عنوان رساله سطح خود انتخاب کرد، از آن دفاع کرد و فکر میکنم نمره بسیار خوبی هم گرفت.
بخشی از فعالیتها نیز به مقاله علمی ـ پژوهشی تبدیل شده است. برای مثال، در موضوع جبران کاهش ارزش پول، مقالهای توسط اعضای اندیشکده تهیه شد که در مجله «اقتصاد اسلامی» به چاپ رسید.
همچنین موضوعاتی مانند محاربه، نوسانات بازار، تعدیل اقساط مهریه و مسئله ولایت مادر یا پدر نیز در قالب مقالات علمی ـ پژوهشی تدوین و منتشر شدهاند.
حجتالاسلام نورآهان:
البته ما متأسفانه تاکنون نتوانستهایم از طرف خود اندیشکده یک مجله علمی منتشر کنیم. یکی از دلایل این مسئله، فرایند نسبتاً دشوار راهاندازی و انتشار مجله است و البته عوامل مختلفی در این زمینه دخیل بوده است.
یکی از عوامل، گستردگی فعالیتهای ماست. برخی نهادها صرفاً روی یک موضوع مشخص کار میکنند و مثلاً هر سال پنج مقاله در همان زمینه منتشر میکنند؛ بنابراین میتوانند فعالیتهای پژوهشی خود را تحت یک عنوان مشخص سامان دهند و مجله تخصصی داشته باشند.
اما ما اگر بخواهیم چنین کاری انجام دهیم، ممکن است در طول یک سال پانزده تا بیست مقاله داشته باشیم، ولی موضوعات این مقالات بسیار متنوع و متفاوت است و نمیتوانیم همه آنها را تحت یک عنوان مشخص منتشر کنیم.
از طرف دیگر، دریافت مجوز نیز فرایند خاص خود را دارد و نیازمند رعایت ضوابط و طی کردن مراحل مختلفی است که متأسفانه ما تاکنون نتوانستهایم همه این مراحل را برای دریافت مجوز طی کنیم.
* در مورد طرحهای پیشنهادی که از سوی نهادهای علمی یا حوزوی به اندیشکده ارائه میشود، توضیح بفرمایید. این طرحها بیشتر از سوی نهادهای علمی و حوزوی مطرح میشود یا نهادهای اجرایی؟ همچنین چقدر این طرحها در مرحله اجرا و سیاستگذاری مورد استفاده قرار گرفتهاند؟ آیا مواردی بوده که پیشنهادی از سوی یک نهاد اجرایی یا دولتی مطرح شده و اندیشکده روی آن کار کرده باشد و در نهایت، ثمره آن در مرحله اجرا یا سیاستگذاری دیده شود؟
حجتالاسلام والمسلمین رستمی: بله. بخشی از فعالیتهایی که ما انجام میدهیم، ماهیت علمی دارد. برای مثال، پس از انتخاب رهبری حضرت ایتالله آقا سید مجتبی خامنهای، طرحی از سوی مجلس و دفترخانه مجلس خبرگان به ما پیشنهاد شد که اگر امکان داشته باشد، مباحث علمی حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای را واکاوی و بررسی کنیم و به جامعه علمی معرفی کنیم.
تقریباً یک ماه، تعدادی از طلبههای ما زیر نظر اساتید، از جمله جناب آقای گرامی، روی این موضوع فعالیت کردند و مباحث بسیار خوبی از فرمایشات و درس خارج رهبر حضرت آیتالله امام سیدمجتبی خامنهای را استخراج و تبدیل به مقاله کردند و در اختیار مجموعه مربوط قرار دادند که بهتدریج منتشر خواهد شد.
بخشی از این فعالیت نیز بهصورت تدریس توسط حجتالاسلام والمسلمین گرامی آغاز شده و به شکل صوتی و تصویری ارائه میشود؛ اما مقالات نیز در حال طی کردن فرایند انتشار هستند.
در مقابل، بخشی از فعالیتهای ما نیز کاملاً مرتبط با نهادهای اجرایی بوده است. برای مثال، جلسهای با سازمان پزشکی قانونی داشتیم. هم با مسئولانی که در آن مقطع در سازمان حضور داشتند و هم با کمیته فقهی این مجموعه در قم جلسه برگزار کردیم و با مسئولان آن در تهران نیز جلسهای داشتیم.
یکی از معضلات جدی که در آن مقطع مطرح کرده بودند، موضوع تغییر جنسیت بود. مباحثی که ما ارائه کردیم، در جلسه نهایی مورد بررسی قرار گرفت و مسئول مربوطه گفتند که جمعبندی این مباحث، تقریباً با جمعبندیای که خودشان از مراجع پیگیری کرده بودند، مشابه است؛ یعنی دوستان ما و کمیته فقهی آنها به یک جمعبندی نزدیک رسیده بودند.
پس از آن، ما نتایج کار را در اختیار خودشان قرار دادیم و ادامه فرایند قانونگذاری و پیگیریهای اجرایی بر عهده خود آنها قرار گرفت.
البته بسیاری از پیشنهادهایی که به ما ارائه میشود، پیشنهادهای علمی است. برای مثال، در همکاریای که با میز رسانه اقتصادی دفتر مقام معظم رهبری داشتیم، یکی از موضوعات این بود که مبانی معرفتی و فقهی دیدگاههای اقتصادی رهبر معظم انقلاب را بررسی کنیم.
متأسفانه یک مشکلی که داریم این است که برخی از افرادی که در حوزه اقتصاد اسلامی فعالیت کردهاند، بعضاً دیدگاههای اقتصادی رهبر معظم انقلاب را لیبرالی میدانند و معتقدند این دیدگاهها پشتوانه دینی و معرفتی ندارد. این نگاه، هم خلاف واقع است و هم انحراف ایجاد میکند و نشان میدهد که فاصلهای با تفکر رهبر معظم انقلاب وجود دارد.
این پروژه برای ما بسیار مهم است و هنوز نیز در حال اجراست و جلسات آن را برگزار میکنیم. انشاءالله این کار نیز در قالب تألیفاتی ارائه خواهد شد که از سوی آن دفتر تعریف شده است.
البته ما خودمان به نام اندیشکده، انتشارات مستقلی نداریم. راهاندازی انتشارات نیز فرایند دشواری دارد و هزینههای خاص خود را میطلبد.
یا برای مثال، با وزارت ورزش و معاونت فرهنگی آن وزارتخانه و افرادی که در این حوزه مسئولیت داشتند، چند جلسه در تهران و در خود وزارتخانه برگزار کردیم. چند جلسه نیز آنها به قم آمدند و در یک فضای اجارهای با یکدیگر جلسه داشتیم.
این پروژه نیز در حال نزدیک شدن به مرحله نهایی است و قرار است کتابی درباره دیدگاههای حضرت امام(ره) درباره ورزش تهیه شود و بر اساس آن، دستورالعملها و مباحث مرتبط با سیاستهای کلان ورزشی استخراج شود.
این اثر نیز در حال طی کردن فرایند چاپ توسط وزارت ورزش است. در این پروژه نیز با اساتیدی از جمله آقای رئوفی همکاری داشتیم و ایشان در پیشبرد این کار به ما کمک کردند تا انشاءالله بتوانیم آن را به سرانجام برسانیم.
حجتالاسلام نورآهان:
اگر بخواهم مشخصتر عرض کنم، از میان نهادهای اجرایی، مواردی که الان به ذهنم میرسد، مرکز تحقیقات مجلس، سازمان پزشکی قانونی، وزارت ورزش، وزارت دفاع، مجلس خبرگان و دفتر مقام معظم رهبری هستند که با آنها همکاریهای علمی داشتهایم.
در بخش نهادهای علمی و حوزوی نیز با دانشگاه قم، حوزه علمیه آیتالله حقشناس، حوزه علمیه آیتالله مجتهدی، معاونت پژوهش استان تهران، امور نخبگان تهران و اندیشکدههای مختلف همکاری داشتهایم.
از جمله با دانشگاه امام صادق(ع) و اندیشکدههای مختلف ارتباط داشتهایم. با حدود پنج، شش اندیشکده بهصورت مشخص ارتباط و همکاری داشتهایم. در برخی موارد تبادل نظر داشتیم و در برخی موارد نیز همکاری مشترک شکل گرفته است.
برخی از این مجموعهها حوزوی نیستند و دانشگاهی هستند، اما نقطه اتصال و زمینه مشترکی با آنها پیدا کردیم و در همین زمینه، همکاریهای علمی مختلفی انجام شده است.
* اگر نکته یا موضوع دیگری را لازم میدانید که در سؤالات بنده مطرح نشده است، بفرمایید.
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
نکته مهمی که به نظرم حائز اهمیت است، این است که ما تلاش کردهایم بعد رسانهای فعالیتهای اندیشکده را نیز آغاز و پررنگ کنیم. گاهی اندیشکدهها برای خودشان فعالیت میکنند، اما ارتباط چندانی با مردم ندارند. ما در کنار فعالیتهای علمی و پژوهشی، تلاش کردهایم با مردم نیز ارتباط برقرار کنیم.
البته خود اندیشکده یک کانال و یک سایت دارد و متناسب با موضوعات مختلف، محتوا در آنها تولید و منتشر میشود. برای مثال، الان در موضوع جنگ، بخشی را در کانال با عنوان «کوجنگ» راهاندازی کردهایم که اطلاعات و اخبار خوبی در آن ارائه میشود؛ اطلاعاتی که تقریباً در بسیاری از کانالهای دیگر وجود ندارد. اگر رسانههای فارسیزبان را بررسی کنید، میبینید که به بسیاری از این موارد اشاره نشده یا کمتر به آنها پرداخته شده است.
دوستان در این زمینه مشغول فعالیت هستند و البته کار بسیار وقتگیری است. فکر میکنم شما هم کانال را مشاهده میکنید و طبیعتاً این فعالیتها را دیدهاید.
در کنار این، ما یک پادکست با عنوان «گعده» نیز راهاندازی کردهایم. در موضوع جنگ نیز بخش «گعده پلاس» را راهاندازی کردیم تا دوستان به مسائل مربوط به جنگ از ابعاد علمی مختلف بپردازند.
در ایام محرم نیز پادکست «گعده» را در دل خیابانهای تهران برگزار کردیم. این برنامه حدود ده شب، بهصورت شبانهروزی و در فضای عمومی و خیابانی برگزار شد و در آن با افراد مختلف مصاحبه کردیم. تلاشمان این بود که سؤالات و دغدغههای جامعه را مطرح کنیم و از افراد متخصص بخواهیم به این مسائل پاسخ دهند.
برای مثال، موضوع بمب هستهای در مقطعی به یکی از مسائل مهم تبدیل شده بود. ما در یکی از قسمتهای پادکست «گعده» به سراغ همین موضوع رفتیم و بررسی کردیم که بمب هستهای از نظر فقهی چه حکمی دارد و از نظر موضوعشناسی چگونه باید با آن مواجه شد.
در حوزه مسائل اقتصادی نیز موضوعاتی مانند اینکه اقتصاد در شرایط جنگ به کجا میرود و دولت تا چه اندازه در این زمینه مسئولیت دارد، مطرح شد. همچنین موضوع مذاکرات که یکی از سؤالات جدی مردم بود، مورد بررسی قرار گرفت و متناسب با هر موضوع، از افراد و کارشناسان مربوط دعوت کردیم.
در کنار اینها، درباره فناوریها و تجهیزات جنگی نیز مباحث کارشناسی داشتیم و برخی چهرههای تخصصی را دعوت کردیم و مصاحبههای خوبی با آنها انجام شد. البته برخی از این افراد به دلیل مسائل امنیتی، امکان انتشار عمومی نداشتند؛ حتی بعضی از آنها با ماسک و با شرایط خاص در برنامه حضور پیدا کردند، اما گفتوگوهای بسیار خوبی شکل گرفت.
حجتالاسلام نورآهان:
مجموعهای که عرض میکنیم، شاید حدود هزار نفر مخاطب و هیئت در محل حضور داشتند و برنامه پخش زنده نیز داشت. کلیپهای این برنامه هم بهتدریج در حال انتشار است. فعلاً یک قسمت منتشر شده و حدود نه قسمت دیگر نیز منتشر خواهد شد و فکر میکنم بتواند بازدید میلیونی داشته باشد.
از پادکست «گعده» نیز تا الان، مجموعاً قسمتهایی که منتشر شده و قسمتهایی که ضبط شده، حدود پانزده قسمت داشتهایم که در ایام محرم ضبط شده است. بعضی از قسمتها مفصلتر بوده و حدود دو ساعت زمان داشته و بعضی از برنامههای شبهای محرم حدود نیم ساعت بوده است.
در این برنامهها با افراد مختلف درباره موضوعات خاص گفتوگو کردیم. برای مثال، در خدمت حاجآقای صلحمیرزایی بودیم و درباره آرمانخواهی جمهوری اسلامی و هزینههایی که در این مسیر پرداخت کردهایم گفتوگو کردیم.
در خدمت حاجآقای گرامیپور بودیم و درباره بحث سلاح هستهای با ایشان گفتوگو کردیم.
همچنین در خدمت حاجآقای لواسانی، امام جمعه سابق لواسان، بودیم و درباره نقش روحانیت در عدالتخواهی صحبت کردیم.
در خدمت حاجآقای اسدپور نیز بودیم و درباره رابطه مردم و نظام جمهوری اسلامی گفتوگو کردیم.
این چهار برنامه پیش از محرم ضبط شد و مراحل تولید آنها نیز انجام شد.
همچنین در خدمت حاجآقای دهبان بودیم و درباره شبهه قیامها و مباحث مرتبط با ولایت فقیه گفتوگو کردیم؛ از جمله درباره شبهه قیامهایی که پیش از ظهور انجام شده یا ممکن است انجام شود و ایشان در این زمینه مباحثی را مطرح کردند.
در ایام محرم نیز از چهرههای مختلفی استفاده کردیم. بخشی از مهمانان، چهرههای حوزوی بودند؛ از جمله حاجآقای صلحمیرزایی و حاجآقای کاردان و برخی دیگر از طلاب و اساتید حوزه. اما بسیاری از مهمانان نیز حوزوی نبودند و در زمینههای تخصصی مختلف از حضورشان استفاده کردیم؛ چه در موضوعات سیاسی روز، چه مسائل نظامی روز و چه مباحث اقتصادی روز.انشاءالله فکر میکنم تا هفته آینده، بخشهای باقیمانده این برنامهها نیز منتشر شود.
* به عنوان آخرین سؤال، با توجه به اینکه سابقه مدیریت این مجموعه را دارید، مهمترین چالشهای مدیریتی اندیشکدهها را چه میدانید؟ آیا این چالشها به اندازهای هستند که بتوان با وجود آنها، همچنان به فعالیت ادامه داد؟ همچنین آینده اندیشکدهها را از منظر مدیریتی و در زمینه دغدغههای مهم آنها چگونه ارزیابی میکنید؟
حجتالاسلام والمسلمین رستمی:
به نظر من، اندیشکده ضرورت دارد و حتماً حوزههای علمیه باید به این سمت حرکت کنند؛ به خاطر اینکه اندیشکده میتواند حلقه اتصال میان فعالیتهای علمی و خروجیهای علمی حوزه با کف میدان و مسائل واقعی جامعه باشد، بدون اینکه طلبهها و مجموعههای علمی از فضای علمی خودشان خارج شوند.
اگر حوزه این حلقه اتصال را نداشته باشد، در عرصه حکمرانی و اثرگذاری، حضورش بسیار کمرنگ خواهد شد؛ حتی کمرنگتر از چیزی که امروز شاهد آن هستیم.
یکی از معضلات حوزه نیز همین مسئله است. دانشگاهها، بهویژه مجموعههایی که در عرصه سیاستگذاری اثرگذار هستند، به این سمت حرکت کردهاند. بسیاری از مسائل، سیاستگذاریها و راهکارها، از طرح بنزین گرفته تا مسائل مختلف، توسط اندیشکدهها بررسی میشود و در نهایت پیشنهادهای آنها به دولت ارائه و اجرا میشود.
حوزه نیز اگر بخواهد سهمی در این عرصه داشته باشد، باید به این سمت حرکت کند. یکی از ضعفهای حوزه همین است که هنوز بهصورت جدی به اندیشکده و پژوهش مسئلهمحور فکر نکرده است.
مثلاً طرح بنزین ارتباط مستقیمی با حوزه ندارد، اما سیاستهای آموزش و پرورش با حوزه ارتباط دارد. اگر حوزه به سمت اندیشکدهها و پژوهشهای مسئلهمحور حرکت نکرده باشد، نمیتواند برای مسائل واقعی و اجرایی کف میدان، طرح و راهکار ارائه کند.
بنده به همه دولتها و نظامهای حکمرانی خوشبین هستم. اگر ما در حوزه، یک طرح واقعی و اجرایی داشته باشیم که بتواند یک معضل فرهنگی در آموزش و پرورش را حل کند، برای من فرقی نمیکند دولت چپ باشد یا راست؛ اگر طرح واقعاً قابل اجرا و مؤثر باشد، آن را اجرا خواهد کرد.
مسئله این است که ما چنین طرحهایی را به اندازه کافی نداریم.
از طرف دیگر، متأسفانه اندیشکدهها در حوزه جایگاه رسمی و حقوقی مشخصی ندارند و این مسئله چالش بزرگی ایجاد میکند. طلبهای که میخواهد وارد این فضا شود، میپرسد: «من اینجا بیایم چه کار کنم؟» نه آینده اندیشکده برای او مشخص است و نه معلوم است طرحی که قرار است در این مجموعه اجرا شود، چه سرانجامی خواهد داشت.
از طرف دیگر، مؤسسات آموزشی ما صبح تا ظهر و حتی بعدازظهر وقت طلبه را میگیرند و طلبه باید سطح چهار خود را نیز در همان مجموعهها بگذراند. بنابراین، وقتی میخواهد وارد یک اندیشکده شود، میپرسد اینجا چه جایگاهی برای من تعریف شده است؟ آیا میتوانم در کنار فعالیت پژوهشی، مسیر تحصیلی خودم را نیز ادامه بدهم؟
واقعاً اگر کسی امروز در چنین فضایی در اندیشکده میماند، بخش زیادی از آن به خاطر رضای خدا و انگیزه شخصی است؛ وگرنه از نظر ساختار رسمی و جایگاه حقوقی، امتیاز مشخصی برای او تعریف نشده است.
این مجموعهها در فضایی فعالیت میکنند که جایگاهشان هنوز بهدرستی تعریف نشده و متأسفانه برخی نهادهای حوزوی نیز آنها را چندان جدی نمیگیرند. ما تاکنون حتی یک ریال از نهادهای حوزوی دریافت نکردهایم. با مسئولان مختلف و حتی برخی مسئولان سطوح بالای حوزه که دیدار داریم، گاهی تنها سؤالی که از ما پرسیده میشود این است که: «هنوز مکان پیدا نکردهاید؟»
یکی از درخواستهای ما از حضرت آیتالله اعرافی نیز این است که فرصتی در اختیار ما قرار دهند تا بتوانیم دغدغهها و خواستههای خود را خدمت ایشان عرض کنیم. واقعاً با ده دقیقه نمیتوان درباره مسائل اصلی، راهکارها و اهداف این مجموعه صحبت کرد. نیاز است فرصت کافی داشته باشیم تا بتوانیم این مباحث را مطرح کنیم، ایشان را در جریان جزئیات قرار دهیم و اعتماد ایشان را نسبت به این مسیر جلب کنیم.
به نظر بنده، آینده حوزه ضرورت دارد که به سمت اندیشه و پژوهش مسئلهمحور حرکت کند. عدهای از طلاب علاقه دارند کارهای پژوهشی عمیق، بنیادی و بنیانی انجام دهند و در همین مسیر بمانند. عدهای دیگر نیز علاقه دارند در کف میدان حضور داشته باشند، اما وقتی میبینند ساختار فعلی حوزه چنین امکانی را برای آنها فراهم نمیکند، از این فضا خارج میشوند و به سراغ کارهای دیگری میروند.
برای اینکه این ظرفیتها حفظ شوند و به اصطلاح «نهالفروشی» اتفاق نیفتد، حوزه نیازمند حلقههای میانی است. حالا اسم این حلقه «اندیشکده» باشد یا «پژوهش مسئلهمحور»، اسم چندان مهم نیست؛ مهم این است که این نهادهای میانی وجود داشته باشند و به رسمیت شناخته شوند و جایگاه مشخصی برای آنها در حوزه تعریف شود.
اگر طلبهای که در درس خارج شرکت میکند، به جای اینکه صرفاً در یک مؤسسه آموزشی ادامه فعالیت دهد، بتواند در یک اندیشکده رسمی یا مجموعه پژوهشی مسئلهمحور فعالیت کند و در کنار آن، سطح چهار خود را نیز بگذراند، پژوهش او نیز به سمت مسائل واقعی جامعه هدایت میشود.
در این صورت، به جای اینکه پژوهشهایی انجام شود که هزار بار تکرار شده و هزاران نفر دیگر نیز دوباره همان مسیر را طی خواهند کرد، طلبه میتواند روی مسائلی کار کند که واقعاً مورد نیاز جامعه است و کمتر کسی به آنها پرداخته است.
یک نمونه عرض کنم؛ شما ببینید برخی از دروس خارج ما درباره مسائلی بحث میکنند که شاید تنها بخش محدودی از جامعه با آنها درگیر باشند.
برای مثال، حتی اگر درباره نماز بحث کنیم، بر اساس برخی پایشها، شاید حدود سی درصد جامعه درگیر اصل نماز باشند؛ تازه در جزئیات مسائل نماز هم مشخص نیست همین میزان درگیر باشند.
اما در مقابل، موضوعاتی مانند بانک، وام و کارت اعتباری را در نظر بگیرید؛ تقریباً بخش بسیار بزرگی از جامعه با این مسائل درگیر هستند. یعنی موضوعی که ممکن است دهها میلیون نفر با آن مواجه باشند، سهم بسیار کمتری از فضای پژوهشی و درسهای خارج ما را به خود اختصاص داده است.
بنده ادعا ندارم که مباحث موجود در درسهای خارج تعطیل شود؛ بحث من این است که باید میان آنچه در جامعه مورد نیاز است و آنچه در فضای علمی حوزه مورد توجه قرار میگیرد، تناسبی وجود داشته باشد.
اندیشکدهها میتوانند این خلأ را پر کنند و این تناسب را ایجاد کنند؛ مشروط بر اینکه حداقل حمایتهای لازم از آنها صورت بگیرد و جایگاه این مجموعهها در ساختار حوزه به رسمیت شناخته شود.
تهیه و تنظیم: حسین پاشائی_ نقی امینی_محمدصالح ترکمن
مشاهده فیلم کامل گفتوگو
نظر شما